Còn gọi là xuân sa, sa nhân, mé tré bà.

Tên khoa học Amomum viỉlỡsum Lour (Amomum echinosphoera Schum).

Thuộc họ Gừng Zingiberaceae.

Dương xuân sa (Fructus Amomi villosi) là quả chưa chín phơi hay sấy khô của cây dương xuân sa (Amomum villosum). Nếu còn cả vỏ thì gọi là xác sa, loại bỏ vỏ là sa nhân.

A. Mô tả cây

Dương xuân sa là một loại cỏ nhỏ, sống lâu năm, cao tới 1,5m, thân rễ phình to và mọc ngang. Lá hình mác rộng, dài 14-40cm, rộng 2-8cm, đầu nhọn, phía gốc tròn, gần như khống cuống, hai mặt nhẩn. Cụm hoa nhiều, nhưng mọc thưa từ gốc thân lên, cán mang hoa gầy, lúc đầu nằm ngang, sau mọc thẳng đúng, dài 6-8cm, có những bẹ mọc như lợp ngói. Hoa màu trắng vàng nhạt, tràng hình ống, thùy hình trứng, dài 13mm. Quả hình trứng, trên cổ những gai nhỏ, quả dài 2cm, rộng 12-15mm. Hạt có đường kính 3mm (Hình 301).

B. Phản bố, thu hái và chế biỂh

Cây này phổ biến ò miền Bấc và các tỉnh miền Trung nước ta, thường được khai thác với tên sa

TODO: thêm hình ảnh

Hình 301. Dương xuân sa - Amomum villosum

nhân. Thường mọc hoang ở những miền rừng n ẩm thấp, có khi được trồng. Tại Trung Quốc CŨI có mọc ờ Quảng Đông, Quảng Tây và Vân Nai Cách thu hái và chế biến cũng như thu hái chế bi sa nhân giới thiệu ở sau. c. Thành phần hóa học Năm 1958, hệ dược Viện y học Bắc Kinh nghii

Còn gọi là súc sa mật.

Tên khoa học Amomum xanthioides Wall.

Thuộc họ Gừng Zingiberaceae.

Sa nhân (Fructus et Semen Amomi xanthioidis) là quả gần chín phơi hay sấy khô của cây sa nhân (Amomum xanthỉoides).

Người ta còn phân biệt xác sa là quả còn cả lớp vỏ và sa nhân là khối hạt còn lại sau khi đã bóc lớp vỏ ngoài.

Vì hạt trông giống hạt sỏi, do đó có tên sa nhân, sa là cát, sỏi.

A. Mô tả cây

Sa nhân là một loại cỏ có thể cao tới 2-3m, gần giống cây riềng nhung thân rẻ không phát triển thành củ nhu riềng. Lá xanh thẳm, mặt nhẵn bóng, đài ]5-35cm, rộng 4-7cm.

Hoa màu trắng đốm tía, mọc thành chùm ở gốc; từ rễ nảy ra một mầm, ngọn mang hoa gần sát mặt đất, mỗi gốc 3-6 chùm hoa, mỗi chùm

4- 6 hoa. Quả là một nang 3 ngăn, đậu vào tháng

5, chín vào tháng 7-8 (6-7 âm lịch), hình trứng, to nhất bằng đầu ngón tay cáì, trung bình bằng đầu ngón tay giữa, dài 1,5 -2cm, đường kính 1- 1,5cm. Mạt ngoài vỏ có gai rất đều, không có cái cao cái thấp, kẽ gaì cũng đều nhau, bóp mạnh sẽ vỡ thành 3 mảnh. Hạt dính theo lối đính phôi trung trụ. Mùa hoa: tháng 4-5 (Hình 302, Hm

40,1).

B. Phản bố, thu hái và chế biến

Sa nhân mọc hoang và được trồng ờ nhiều tinh mién núi nước ta, miền Bắc cũng như miền Trung. Còn mọc ở Cămpuchia, Lào, Thái Lan, An Độ. Hằng năm trước đây toàn Việt Nam xuất chừng 250 đến 400 tấn.

Việc trồng sa nhân đã được chú ý. Người ta phát nương như để trổng ngô, trổng sắn, rồi nhổ tỉa nhũng cây sa nhân mọc ờ rừng đem về cắt bớt ngọn đi, đặt nằm gốc xuống hổ, mỗi hố cách nhau chừng

0, 70-0,80cm, lấp đát lên, giẫm chặt gốc, để hở ít

ngọn.như ta trổng mía.

Đối với sa nhân mọc hoang, muổn thu hoạch nhiều cẩn phát quang những khu sa nhân già để sa nhân mọc lại, đồng thời phát quang bớt những cây che kín bên trên làm cho sa nhân tốt hơn và sai quả.

TODO: thêm hình ảnh

Hình 302. Sứ nhân: quá và hạt - Amomum xanthioides

Sa nhản thu hoạch vào khoảng tháng 8 dương lịch (từ 1 đến 15 tháng 7 âm lịch), có thể sớm hơn một ít. Vì thời gian thu hoạch rất ngán, mà hái sớm hay muộn quá đều ảnh hưởng đến chất lượng của sa nhân cho nẽn cần theo dõi để kịp thời thu hái. Khi vỏ ngoài đã vàng thẫm, kẽ gai đã thưa, bóc ra thấy róc vỏ, bóp quả thấy còn cứng, lúc bóc ra thì hạt hơi có màu vàng, ở giữa môi hạt có chấm đen hay màu hung hung, nhấm thấy chua và có chất cay nồng là sa nhân đúng tuổi hái được. Loại này người ta gọi là sa nhân hạt cau (loại tốt nhít).

Nếu để quá 5-7 ngày mới hái, quả bóc ra đã mềm, nhấm thấy ngọt chất cay đã hết, đó là sa nhân đường, kém giá trị hơn vì ít tinh dầu, khó bảo quản vì dễ ẩm mốc, cứ phơi khô để vài ngày lại bị ẩm, hạt ròi vụn ra màu đen như cứt gián.

Nhimg nếu vội hái non quá, khi bóc ra hạt vẫn còn non trắng hay hơi vàng, nhấm thấy cay nhưng không chua, gọì là sa nhân non cũng kém giá trị.

26- CTVN

Sa nhân hái về phải tãi ra phơi khô ngay, nếu không gặp nắng, phải dùng củi sấy kịp thời, tốt nhấi là ngày phơi, đêm sấy, chùng 4-5 ngày thì khô. Thường mùa thu hái sa nhân hay trùng với mùa mưa cho nên cần chuẩn bị củi để sấy cho khỏi hỏng.

Thuờng lOkg sa nhân đầu mùa phơi được ].800kg sa nhân vỏ (sa nhân xác), nếu hái đúng tuổi có khi được tới 2kg.

Nếu sa nhân hái về không kịp phơi khô ngay sẽ dẽ bị thối nát, màu ngả đen như cứt gián.

Khi sa nhàn khồ kiệt rồi nếu bóc vỏ trước khi phơi sấy thì tinh dẩu bốc đi mất, dễ vỡ vụn và cũng kém giá trị.

Muốn bóc vò, dùng dao con hay dùi nhỏ chọc mũi vào vỏ sa nhân, cho đỡ đau tay. Mỗi kg sa nhân vỏ bóc được từ 0,700 đến 0,800 kg sa nhân hạt. Tùy theo thời kỳ thu hái và phơi sấy, thường người ta phân ra làm nhiều loại:

  1. Sa nhân hạt cau là loại tốt nhất, có hạt to mẩy, khi hạt khô khờng bị nhăn nheo. Màu nâu sảm, cứng, nhấm cay nhiều, nồng.

  2. Sa nhân non là loại 2, hạt không mẩy, có vết nhản nheo, màu vàng răng ngựa, nhâm ít cay.

  3. Sa nhân vụn là loại 3, gổm những quả sa nhân đường, non vỡ ra hoặc do không được phơi sấy đúng phép, còn gọi là sa nhân cứt gián, kém cay.

  4. Sa nhân đường là loại 4, sờ tay thấy ẩm hơi dính, nhấm hơi ngọt, mềm, màu đen.

G. Thành phần hóa học

Trong sa nhân có chừng 2-3% tinh dầu. Thành phần chủ yếu của tinh dầu là d. bocneola (19%), d.campho (33%), axetat bocnyla (26,5%),

d. limonen (7%), camphen (7%), phelandren (2,3%), parametoxyetylxinamat (1%), pinen (1,8%), linalola, nerolidola…

Năm 1958, hộ dược Viện y học Bấc Kinh có