Cỏn gọi ìà mặc nưa, mac leua (Cãmpuchia).

Tên khoa học Diospyros moỉlìs Griff.

Thuộc họ Thị Ebenaceae.

A. Mò tả cày

Mặc nưa là một cây cao I0-20m có cành và những bộ phận khác của cây, lúc đầu có lông, sau không có lông. Lá mọc so le, hình trứng dài, nguyên, mặt dưới mò, mật trên nhẩn, phiến lá dài 5,5-13cm rộng 5,5-7cm cuống có lông dài

3-6mm.

Hoa đơn tính, nhỏ, màu vàng nhạt, hoa đực mọc thành xim ngắn, có lông, mang ít hoa: từ 1-3 hoa, hoa cái mọc đơn độc ở nách lá. Quả hình cầu, đường kính 20-30mm, nạng khoảng 8-]2g, mỗi quả chứa 3-6 hạt, vỏ lúc còn nhỏ màu xanh tươi, sau ngả vàng xanh hay vàng hồng. Một cây mắc nưa cho khoảng 100-500kg

12- CTVN

TODO: thêm hình ảnh

Hình 123. Mắc nưa - Diospyros moỉlỉs

quả mỗi năm (Hình 123).

B. Phân bố, thu hái và chế biến

Mặc nưa được trồng chủ yếu ỏ miền Nam

177

nước ta, nhiều nhất vùng Tân Châu, còn thấy trổng ở Cãmpuchia, Lào, Thái Lan, Miến Điện. Từ Quảng Bình trở vào có một cây rất gần mang tên cây XĨIMTI-Diospyros mun H. Lee. cùng họ cũng được khai thác như mắc nưa với cùng một công dụng.

Mắc nưa cũng như cây mun chủ yếu được trồng để lấy gỗ và lấy quả làm thuốc nhuộm màu đen. Quả có thể dùng tươi hay khô, nhưng chủ yếu là tươi.

C. Thành phần hóa học

Trong quả mặc nưa có hợp chất hydroquinon, tanin (khoảng 10% tanin catechic), hợp chất sterolic, axit hữu cơ, men invectín và men emunsin, không có men oxydaza, cũng không có ancaloit và ílavon.

Trong mòi trường axìt, Nguyễn Bá Tước đã dùng ête chiết được từ quả mặc nưa một chất hydroquinon, kết tình hình kim trắng nhạt trong cồn 30°, độ chảy 250-251“C, không tan trong nước, tan trong các dung môi hữu cơ (trừ trong ête dầu hỏa). Dưới tia ngoại tím cho huỳnh quang màu xanh tím. Công thức thô được xác định là CJ₂H₁₂₀₂. Nguyễn Bá Tước đã đề nghị gọi chất này là diospyroquinon có những hằng sổ và tính chất khác với những dẫn suất diraetyl paranaphtoquinon đã biết. Dẫn xuất axetyl cùa diospyron kết tinh trong cồn 80° dửới dạng khối trắng nhạt, độ chảy 218°c.

D. Tác dụng dược lý

Nguyễn Bá Tước đã nghiên cứu và thấy kết quả mặc nưa ít độc, và có tác dụng trừ giun đúng như kinh nghiệm nhân dân vẫn dùng.

Những thí nghiệm còn chứng minh rằng tác dụng trừ giun này do chất diospyron.

Ngoài ra mảc nua còn có tác dụng kháng sinh nhẹ.

E. Công dụng và liều dùng

Mặc nưa cũng như cây mun chủ yếu cho gỗ màu đen cứng và bền dùng làm đồ mỹ nghệ và đóng các đổ gỗ quí.

Quả dùng để nhuộm đen. Trước đây nhân dân thường chỉ dùng nhuộm tơ lụa và Lĩnh, nhưng từ khi có hàng nylon, mặc nưa còn dùng nhuộm cả hàng nylon, và đạt một kết quả không ngờ là hàng nylon, nhuộm mặc mưa mặc mát như hàng bông, và sợi nylon từ không cháy trờ thành cháy được.

Hạt mặc nưa được sử dụng làm thuốc trừ giun. Ngày cho ãn 6-10 hạt.