Cỏn có tên là dây đẹt ác, dây ba mươi.

Tên khoa học Stemona tuberosa Lour.

Thuộc họ Bách bộ Stemonaceae.

Ta dùng rẽ phơi hay sấy khô (Radix Stemonae) của cây bách bộ.

A. Mô tả cây

Bách bộ là một thứ cây leo, dài 6-8m, có khi hơn. Thân nhò nhẵn. Lá thường mọc đối có cuống, hình trái tim. Trên mặt lá, ngoài gân chính có 6-8 gân phụ chạy đọc tù cuống lá đến đầu lá, có những gân ngang nhỏ và rõ. Cụm hoa mọc ò kẽ lá gồm 1-2 hoa, lớn, màu vàng đỏ. Bao hoa gồm bốn phiến, 2 phiến ngoài dài 4cm, rộng 5mm, 2 phiến trong rộng hơn. Nhị 4, có tua ngắn. Quả nang có 4 hạt (Hình 114, Hm 8,2).

Rễ củ gổm 10 đến 20 hoặc 30 củ, có khi tới 100 củ dài 15-20cm, đường kính 1,5-2cm. Màu trắng vàng, vị ngọt, sau rất đấng.

B. Phân bố, thu hái và chế biến

Cây bách bộ mọc hoang ở khấp nơi trong nước ta: Hà Tây, Hoà Bình, Bắc Cạn, Thái Nguyên, v.v…

Mùa thu đông đào củ về rửa sạch phơi hay sấy khô.

c. Thành phán hóa học

Ngoài các chất như gluxit (2,3%), lipit (0,83%), protit (9%), các a xít hữu cơ v.v… ưong rễ bách bộ người ta đã lấy ra được nhiều ancalôit. Chủ yếu là stemonin (0,18%) C₂₂H₃₃N₀₄, có tinh thể hình kim, mềm rất nhẹ, không mùi, vị đắng, độ

TODO: thêm hình ảnh

Hình 114. Bách bộ - Stemona tuberosa chảy 160°.

Ngoài ra, còn có các ancalôit khác như tuberstemonin Cl₉H₂₉N₀₄, stemonidin CnH₂₇N₀₅, paipunin và sinostemonin.

D. Tác dụng dược lý

Nghiên cưú tác dụng dược lý, người ta đã chứng minh kinh nghiệm của ông cha ta dùng bách bộ để chữa ho, chữa giun và diệt sâu bọ là đúng.

Tác dụng chữa ho

  1. Chu Tử đã thí nghiệm thấy stemonin có tác dụng làm giảm tính hưng phấn của trung khu hô hấp của động vật, có tác dụng ức chế phản xạ của ho, do đó có tác dụng chữa ho.

  2. Bác sĩ Diệp Đình Thiện (Trung Quốc) đã thí nghiêm dùng bách bộ chữa bệnh lao hạch thu được kết quả tốt.

Tác dụng sát trùng và chữa giun

  1. Ngâm con giun vào dung dịch 0,15% stemonin, con giun sẽ tê liệt sau 5-10 phút. Nếu kịp thời lấy con giun ra khỏi dung dịch, con giun sẽ tỉnh lại.

  2. Tiêm dung dịch stemonin sunfat (3mg) vào ếch nặng 25g con ếch có thể tê bại, sau 12 giờ lại bình phục.

  3. Dùng dung dịch bách bộ 1/10 trong rượu 70° ngâm hay phun vào con rận, con rận sẽ chết sau một phút. Nếu ngâm rệp, con vật sẽ chết mau chóng hơn.

  4. Trong thời gian kháng chiến, cao nước bách bộ , uống với liều 3 thìa cà phê một lẩn, giun ra rất nhiều.

Tác dụng kháng sinh: Ngoài các tác dụng trên:

  1. Lebedev (Liên Xó, 1950) đã chứng minh tác dụng sát khuẩn của bách bộ đối với khuẩn ờ ruột già.

  2. Lưu Quốc Thanh (Trung Quốc) nhân thấy bách bộ có tác dụng kháng sinh đổi với vi trùng bệnh lỵ, bệnh phó thương hàn.

E. Công dụng và liều dùng

a. Chữa giun: Ngày uống 7-10g, dưới dạng thuốc sắc. Uống vào sáng sớm lúc đói, uống 5 ngày liền, sau đó tẩy.

b. Diệl ruồi: Nước sắc bách bộ, cho thêm ít đường vào, ruồi ãn phải chết tới 60%.

  • Dung dịch 1/20 giết chếl bọ gậy 100%.

  • Cho bột bách bộ rắc vào hố phân, dòi chết 100%.

  • Diệt ruồi, muỗi, bọ chó, rận, đốt bách bộ hơ lấy, khói.

c. Chữa giun kim: Bách bộ tươi 40g (bằng 20g bách bộ khô), nước 200ml, sắc sôi nửa giờ, cô còn độ 30ml. Thụt giữ 20 phút. Điều trị luôn như vậy trong thời gian 10-12 ngày thì khỏi.

Chữa 133 người, khỏi 83 đạt 63%.